Sabahattin Ali’nin 1940 yılında yayımlanan romanı İçimizdeki Şeytan, aradan geçen onca yıla rağmen toplumsal ve bireysel hafızamızda tazeliğini koruyan nadir eserlerden biridir. Cumhuriyet döneminin aydın profilini, entelektüel kibrini ve insanın kendi eylemsizliğine kılıf uydurma becerisini bu kadar yalın ama bir o kadar da sert bir dille yüzümüze vuran başka bir metin bulmak oldukça güçtür.
Romanın merkezinde yer alan Ömer ve Macide karakterleri üzerinden şekillenen hikaye, ilk bakışta bir aşk anlatısı gibi görünse de aslında derin bir irade krizini konu alır. Ömer, Cumhuriyet’in yetişmekte olan okumuş-yazmış gençliğini temsil eder. Sürekli büyük fikirlerden bahseden, entelektüel çevrelerde boy gösteren ancak iş eyleme geçmeye ve sorumluluk almaya geldiğinde bocalayan bir figürdür. Kendi hatalarını, basiretsizliğini ve ahlaki çöküşünü kabullenmek yerine suçu hep mistik bir dış güce yükler: “İçimizdeki şeytan.”
İşte romanın en can alıcı noktası da tam olarak burasıdır. İnsan, kendi zayıflıklarını ve korkaklıklarını kabul etmektense soyut bir “şeytan” figürü yaratıp iradesizliğini onun üzerine yıkmayı tercih eder. Ömer’in her başarısızlık veya ahlaki geri çekilme sonrasında sığındığı bu bahane, aslında toplumsal bir kaçış mekanizmasının özetidir. Kendimize itiraf edemediğimiz hatalarımız, yüzleşmekten kaçındığımız iradesizliğimiz ve sorumluluktan kaçışımız için uydurduğumuz kullanışlı bir kalkandır.
Buna karşın Macide, romantik hülyalarından sıyrılıp gerçekliğin katılığıyla yüzleşebilen, iradesini ve duruşunu korumaya çalışan güçlü bir karakter olarak karşımıza çıkar. Macide’nin dönüşümü, edebiyatımızda kendi ayakları üzerinde durmayı öğrenen kadının en zarif örneklerinden biridir. Ömer’in pasifliği ve sürüklenişi karşısında Macide’nin gösterdiği olgunluk; iradenin ve özsaygının önemini bir kez daha hatırlatır.
Sabahattin Ali, dönemin bohem aydın çevrelerine attığı bakışla da büyük bir sosyolojik gözlem sunar. Sanat ve edebiyat dedikoduları arasında kaybolan, iddiaları büyük ama üretimleri son derece kof olan bu kesim, aslında toplumsal sorumluluklarından kaçan birer "Ömer"dir. Kitap, entelektüel gevezelik ile gerçek ahlak arasındaki uçurumu net bir şekilde ortaya koyar.
Günümüze baktığımızda, "İçimizdeki Şeytan" bahanesinin şekil değiştirerek hala varlığını sürdürdüğünü görmek hiç de zor değil. Bugün de suçu sistemde, kaderde, şansta ya da başkalarında aramak; kendi eylemlerimizin sorumluluğunu üstlenmekten çok daha kolay geliyor. Oysa Sabahattin Ali’nin de metnin satır aralarında vurguladığı gibi: İçimizde bizi sürükleyen karanlık bir güç yoktur; sadece üstlenmekten kaçındığımız irademiz ve yüzleşmeye korktuğumuz kendi gerekçelerimiz vardır.
İçimizdeki Şeytan, sadece bir dönemin romanı değil; kendi zayıflıklarıyla yüzleşme cesareti arayan her okur içinse zamansız bir ayna olmaya devam ediyor.